رایانش ابری در سالهای اخیر به یکی از مهمترین الگوهای نوین در حوزه فناوری اطلاعات و کسبوکار تبدیل شده است. این فناوری با ایجاد امکان دسترسی انعطافپذیر به زیرساختها، بسترهای سختافزاری و نرمافزارها، شیوه ارائه و مصرف خدمات فناوری اطلاعات را دگرگون کرده است.
در مدل کسبوکار ابری، منابع و خدمات فناوری بهگونهای سازماندهی میشوند که ضمن ایجاد ارزش برای مشتریان، امکان کاهش هزینهها، افزایش مقیاسپذیری و بهبود بهرهوری را برای ارائهدهندگان فراهم کنند. از این منظر، رایانش ابری تنها یک فناوری جدید نیست، بلکه مدلی اقتصادی و تجاری است که نقشهای مختلفی از جمله ارائهدهندگان زیرساخت، بستر، خدمات و راهکارهای تخصصی را در یک زنجیره ارزش به یکدیگر متصل میکند.
با گسترش این حوزه، مدلهای متعددی برای تحلیل و ارزیابی کسبوکارهای ابری ارائه شدهاند که هرکدام از زاویهای متفاوت به ساختار و عملکرد این کسبوکارها میپردازند. در میان این مدلها، «مدل مکعبی ابر» و «مدل ششوجهی» از چارچوبهای مهم برای شناخت ابعاد مختلف کسبوکار ابری محسوب میشوند. بررسی این دو مدل میتواند درک دقیقتری از نحوه ایجاد ارزش، جایگاه ارائهدهندگان خدمات و عوامل مؤثر بر موفقیت کسبوکارهای مبتنی بر رایانش ابری ارائه دهد.
تعریف رایانش ابری به عنوان یک مدل کسبوکار
مدل کسبوکار بیان میکند که سازمان چگونه برای تولید محصول یا ارائه خدمت ارزش ایجاد میکند و چگونه ورودیها (منابع) به خروجیها (ارزش) تبدیل میشوند. رایانش ابری میتواند به عنوان یک مدل تجاری در حال ظهور در نظر گرفته شود و لایههای خدمات را فراهم کند که به کاربران نهایی ارائه میشوند.
مدل کسبوکار رایانش ابری سه جزء را شامل میشود:
- زیرساخت
- بستر سختافزاری
- برنامههای کاربردی
این سه جزء، چارچوب مدل کسبوکار ابری را تشکیل میدهند و سازمانهای تجاری را بر اساس نوع خدمات آنها توصیف میکنند. این چارچوب نقشهای مختلف کسبوکار را برای مشتریان بیان میکند. سازمانها میتوانند در جهت خاصی از کسبوکار حرکت کرده و عمل کنند که عبارتاند از ارائهدهندگان زیرساخت، ارائهدهندگان بستر سختافزاری، ارائهدهندگان خدمات، ارائهدهندگان خدمات انبوه و مشاوره.
در حقیقت، تمام نقشهایی که در بالا ذکر شد میتوانند با یکدیگر ترکیب شده و در یک زنجیره ارزش واحد قرار بگیرند. این زنجیره ارزش واحد در واقع همان رایانش ابری است. به عنوان پیشینه تحقیق، با توجه به تحقیقات گسترده، مدلهای کسبوکار ابری پیشنهادی شامل موارد زیر میباشند:
- (Jericho Forum, 2009) مدل مکعبی ابری
- (Chang and et. al, 2016) مدل ششوجهی
- مدل پرداخت به ازای استفاده مانند خدمت شرکت آمازون و EC3
- (Chou, 2009) مدلهای هفتگانه
- (Lawson, 2009) مدل کسبوکار ابری OSS
- (Jeffery & et. al, 2010) مدلهای آبشاری
- (Luhn & Jaekel, 2009) مدلهای اکوسیستم و زنجیره ارزش خطی
در ادامه دو مدلِ مکعبی ابری و همچنین ششوجهی توضیح داده میشود.
مدل مکعبی ابر
این مدل توسط جریکو فروم در کسبوکارهای مختلف پیشنهاد شده است. فروم به این نکته اشاره دارد که بسیاری از ارائهدهندگان خدمات ابری مدعی هستند که قادر به ارائه راهحلهای ابری برای مشتریان خود میباشند. این امر موجب میشود که مشتریان در انتخاب شرکتهای ارائهدهنده خدمات و همچنین مدل کسبوکار مناسب دچار سردرگمی شوند. مدل مکعبی راهحلی برای این مشکل میباشد. در مدل ابر مکعبی، پنج بُعد در نظر گرفته میشود:
- داخلی و خارجی: این بُعد نوع کسبوکار را مشخص میکند. «داخلی» به معنای ابر خصوصی و «خارجی» به معنی ابر عمومی میباشد.
- اختصاصی و باز: «اختصاصی» به معنی ارائه خدمات به ازای پرداخت یا بهصورت قراردادی میباشد. «باز»، برای خدمات و راهحلهای متنباز به کار میرود. در مفهوم رایانش ابری، گاهی اوقات «باز» به معنای سیستم یا بستری است که اجازه بهاشتراکگذاری و دسترسی آزاد به برنامههای کاربردی را میدهد.
- محیطی و غیرمحیطی: تعریف اصلی این بُعد در واقع به یک طرز تفکر مربوط است. به این معنی که پارامترهای سنتی فناوری اطلاعات مثل شبکه و دیوار آتش، «داخل» یا «بیرون» سازمان قرار میگیرند. در مفهوم جدید، «پارامتر محیطی» به معنی ارائه ساختار بهعنوان زیرساخت بهعنوان خدمات، بستر بهعنوان خدمات، و یا هر نوع خدمت، پشتیبانی یا قراردادی میباشد که از بستر و زیرساخت استفاده میکنند.
- پارامتر غیرمحیطی: خدماتی که «پارامتر غیرمحیطی» ارائه میکند، بهصورت نرمافزار بهعنوان خدمات میباشد یا هر خدمت، قرارداد و یا پشتیبانی که از نرمافزار و برنامههای کاربردی استفاده میکند؛ مادامی که با حد و مرزهای سختافزاری محدود شده باشد.
- درونسپاری و برونسپاری: «درونسپاری» به معنی توسعه داخلسازمانی خدمات ابری میباشد (ابر خصوصی). «برونسپاری» نیز به خدمتها و قراردادهایی اطلاق میشود که مدیریت همه درخواستها را فراهم میکنند. بیشتر مدلهای کسبوکار ابری شامل برونسپاری میشوند.
در زیر، شمای مدل مکعبی ابری در شکل شماره ۲ نشان داده شده است. مدل ابر مکعبی کسبوکار را به هشت دسته تقسیم و رهنمودهایی را ارائه میدهد که چگونه کسبوکارهای ابری باید عمل کنند. همچنین جهت آنها را از فاز اول تا چند سال آینده عملیات کسبوکار مشخص میکند و طرح راهبردی آن را ارائه میدهد.
مدل ششوجهی
مدل کسبوکار ابری، یک حوزه جدید و نوظهور میباشد. یک مدل بهتنهایی نمیتواند بهطور کامل بهترین مدل کسبوکار را نمایش دهد. از این رو، مدلهای کسبوکار زیادی وجود دارند که انتخاب مدل مناسب را برای کاربران دشوار میسازند. بر اساس بررسیهای اقتصادی و وجود پنج عنصر اصلی شامل اعتماد (Anderton, 2008; Hull, 2009; Waters, 2008)، مالی و حجم بالای مشتریان، سرمایهگذاران، محبوبیت، ارزیابی بازار و نوآوری در هر کسبوکار موفق ضروری است.
با این وجود، فاکتور مهم دیگری نیز در بررسی کسبوکارها وجود دارد که «انجام کار» نامیده میشود. این فاکتور به این نکته اشاره دارد که کدامیک از خدمات ارائهدهنده ابر میتواند مشکلات مشتری را حل کند، کدامیک از راهحلها کاملاً مرتبط با خدمات ابری هستند و نیز میزان اثرگذاری راهحل بر روی سازمان مشتری چقدر میباشد. این فاکتور بسیار ضروری است؛ زیرا بعضی از ارائهدهندگان خدمات از راهحلهای جایگزینی استفاده میکنند که ارتباط کمتری با ابرها دارند. به علاوه، فاکتور انجام کار ریسکهای کمتری به همراه داشته و به مطالعات موردی و بررسیهای مشترک در قالب نظرسنجی و مصاحبه وابسته است.
مدل ششوجهی، یک مدل ایدهآل برای برجستهنمودن نقاط قوت و ضعف کسبوکارهای ابری در هر زمان ارائه میدهد. آگاهی از حوزههایی که باید روی آنها تمرکز کرد و بهروزرسانی مؤثر و سریع برای حفظ پایداری، با تمرکز بر مناطق اشغالشده در مدل ششگوشه انجام میگیرد. مدل ششوجهی یک پل بر روی شکاف بین کیفیت و کمیت ساخته و به سازمانها کمک میکند تا آنچه را که در مدل ابر مکعبی نمیتواند اندازهگیری شود، ردیابی کنند؛ در نتیجه، این دو مدل یکدیگر را کامل میکنند.
سخن آخر
رایانش ابری را نمیتوان صرفاً به عنوان یک فناوری برای ارائه منابع پردازشی و نرمافزاری در نظر گرفت، بلکه این فناوری به یک مدل کسبوکار پویا تبدیل شده است که شیوه ایجاد، ارائه و دریافت ارزش را در سازمانها تغییر داده است. در این مدل، زیرساخت، بسترهای سختافزاری و برنامههای کاربردی در قالب خدمات قابل ارائه به مشتریان قرار میگیرند و سرور ابری نیز بهعنوان یکی از خدمات مهم زیرساختی، امکان دسترسی انعطافپذیر به منابع پردازشی را فراهم میکند و نقشهایی مانند ارائهدهندگان زیرساخت، بستر، خدمات و مشاوره در یک زنجیره ارزش به یکدیگر متصل میشوند.
بررسی مدلهای مختلف کسبوکار ابری نشان میدهد که هیچ چارچوب واحدی نمیتواند تمام ابعاد این حوزه را بهطور کامل پوشش دهد. مدل مکعبی ابر با تمرکز بر ابعادی مانند داخلی یا خارجی بودن، اختصاصی یا باز بودن، محیطی یا غیرمحیطی بودن و درونسپاری یا برونسپاری، دیدگاه مناسبی برای دستهبندی و شناخت ساختار کسبوکارهای ابری فراهم میکند. در مقابل، مدل ششوجهی با توجه بیشتر به عواملی مانند اعتماد، مسائل مالی، مشتریان، سرمایهگذاران، محبوبیت، ارزیابی بازار، نوآوری و میزان اثربخشی خدمات، امکان ارزیابی دقیقتر نقاط قوت و ضعف کسبوکار را فراهم میسازد.
در نهایت، ترکیب این دو مدل میتواند دید جامعتری از کسبوکارهای ابری ارائه دهد و به سازمانها کمک کند تا ضمن انتخاب راهبرد مناسب، خدمات خود را متناسب با نیاز مشتریان توسعه داده و مزیت رقابتی و پایداری بیشتری در بازار ایجاد کنند.